Chociaż ludzie pożegnali epokę kamienia kilka tysięcy lat temu, u małp ten okres trwał dłużej niż nam się wydawało. Niektóre szympansy, kapucynki i makaki od tysięcy lat używają prymitywnych narzędzi z surowego kamienia. W niektórych parkach narodowych zaobserwowano między innymi spiskowanie grupy szympansów przeciwko liderowi grupy. Na wyspie Borneo orangutan próbował złowić rybę własną włócznią. Ostatnie odkrycia badaczy pokazują, że małpia era kamienia wciąż trwa.

Kiedy szympansy weszły w epokę kamienia

Mówi się, że pierwszy raz zaobserwowano te małpy przy użyciu kamiennych narzędzi w XIX wieku. Przyrządy są prymitywne i nie robią takiego wrażenia jak starożytna siekiera ludzka, a służą głównie do rozłupywania orzechów lub kopania bulw, niemniej jednak to odkrycie ma wielkie znaczenie. Szympansy rozwinęły kulturę, która wykorzystuje technologię opartą na kamieniu i ta rutyna trwa od tysięcy lat.  Doprowadziło to do nowej dziedziny nauki – archeologii naczelnych – oraz oznacza, że szympansy weszły w epokę kamienia.

Podobieństwa między ludźmi a małpami

Po obszernych badaniach w Afryce Zachodniej niemieckiego Instytutu Maxa Plancka, badacz napisał, że ludzie i szympansy przez tysiące lat łączyli kilka atrybutów kulturowych. Mowa tu o transporcie surowców przez krajobraz, selekcji i przetwarzania surowców do określonego rodzaju pracy (oraz przewidywanie ich użycia) czy wykorzystywanie lokalnie dostępnych zasobów. Jako, że ludzie w epoce kamienia nauczyli się kontrolować ogień, oswajać psy i wytwarzać ceramikę, niektórzy spekulują, że małpy również są w stanie do tak wielkich rzeczy. Jednakże ludzie zaczęli od kamieni, a potem tworzyli coraz to bardziej wyrafinowane narzędzia. Szympansy nie mają takich zdolności umysłowych jak człowiek i prawdopodobnie są u szczytu swoich możliwości. Choć ludzie w pewnym stopniu przyczyniają się do tego poprzez polowania czy niszczenie siedlisk. To zmniejsza drastycznie populacje małp, które nie mogą utrzymywać większych grup i złożonych technologii. 

Brutalna wojna szympansów w Gombe

W latach 70. badaczka Jane Goodall zaobserwowała w Parku Narodowym Gombe Stream w Tanzanii scenę rodem z filmu. Nowi, ambitni osobnicy spiskują przeciwko słabemu liderowi grupy szympansów w celu przejęcia władzy. Napięcie rośnie, społeczeństwo rozpada się, zaczyna się agresja i zabijanie. Było to tak trwałe i ekstremalne zjawisko, że nazwano je wojną. Wcześniej grupa wydawała się podzielić na dwie części i wtedy zaczęły się walki. 

Joseph Feldblum z Duke University w Durham, próbował znaleźć przyczynę tego starcia. Analizując notatki terenowe ekipy Jane Goodall odkrył, że grupa była zjednoczona do 1971 roku, a następnie podzieliła się na północ i południe. Szympansy spędzały ze sobą coraz mniej czasu, a Feldblum spekulował, że przyczyną mogła być śmierć starego samca o imieniu Leakey w 1970 roku. Zaraz po tym wydarzeniu grupa zaczęła się rozpadać, więc szympans Leakey mógł być spoiwem małpiego społeczeństwa.

Po śmierci starego osobnika, samcem alfa stał się szympans Humphrey. Choć był słaby to musiał mierzyć się z dwoma braćmi z południa, a reszta szympansów podążała za nim lub za wrogimi kuzynami. Zaczęły się bitwy. Po czterech latach Humphrey’owi udało się zniszczyć grupę braci, a zbuntowane samce zniknęły lub zginęły. Grupa męskich osobników wtargnęła na teren rebelianta i brutalnie pobiła jednego szympansa.

Wojna w Gombe jest niestety jedynym znanym podziałem grupy małp. Mówi się, że ze względu na genetykę szympansów podziały są rzadkie, a grupy mogą trwać przez wieki. Jednak to wydarzenie pokazuje nam fragmentacje społeczną podobną do ludzkiej. Feldblum mówi, że można było przewidzieć, do której grupy dołączy szympans, bazując na ich kontaktach towarzyskich przed rozstaniem. Tak jak klub karate Zachary’ego, gdzie pokazano, jak napięcia wśród członków klubu doprowadziły do rozpadu na dwie części. W przypadku szympansów również można było przewidzieć jak grupa się podzieli.

Przemoc i agresja w świecie szympansów

Brutalność u małpich kuzynów jest rzadka, ale może być ekstremalna. W 2011 roku w Tanzanii cztery niżej osadzone w hierarchii osobniki szympansów zaatakowały i zabiły samca alfa. Szympansy, które wpadają w konflikt z hierarchią za karę są patroszone i kastrowane. W rejonach Ugandy męskie osobniki rutynowo biją samice, z którymi łączą się w pary. Spekuluje się, że samce chcą zapobiec wybraniu przez kobietę innego partnera. Również samice potrafią być agresywne. W trakcie czteroletniej wojny w Gombe, zespół Jane Goodall zaobserwował szympansią matkę i córkę, które kradły, zabijały i zjadały małe osobniki z ich własnego społeczeństwa. Podobne zdarzenia widziano w Ugandzie.

Między ludźmi a szympansami również występują napięcia. Wynikiem tych napiętych nastrojów mogą być ataki małp. Te w 2012 roku w Parku Narodowym Virunga w Demokratycznej Republice Konga zabiły ponoć 10 osób.

Można tu dostrzec podobieństwa w zachowaniu szympansich przypadków do społeczeństw ludzkich, o których debatuje się od zawsze. Wyjątkiem są szympansy karłowate (bonobo), które są wyjątkowo pokojowo nastawione. Mówi się, że wynikiem tego jest łatwiejszy dostęp do przyswajalnego pożywienia, więc unikają one konfliktów o zasoby.

Użycie prymitywnych przyrządów przez orangutany

Pierwsze użycie narzędzi przez te małpy zostało udokumentowane w 1994 roku. Carel van Schaik, prowadząc prace terenowe w Parku Narodowym Gunung Leuser na północno-zachodniej Sumatrze, zobaczył jak orangutany opracowują narzędzia, które mają im pomagać w jedzeniu. Używały patyczków do otwierania kolczastych owoców, aby uniknąć bolesnego ukłucia. W ten sposób orangutany unikały iglastej łuski i docierały od razu do pożywnego miąższu. Jako, że cała grupa uczestniczyła w tym zachowaniu, które rozwinęło się w czasie, reprezentuje to aspekt kultury.

Orangutan z Borneo na rybach 

Orangutany sumatrzańskie były obserwowane, aby używać narzędzi, w przeciwieństwie do tych z Borneo. Jednak właśnie na Borneo na wyspie Kaja wykonano zdjęcie niezwykłe na skale światową. Współautor książki Thinkers of the Jungle: The Orangutan Report, Gerd Schuster, uchwycił na fotografii orangutana czepiającego się gałęzi, który wymachuje kijem w wodzie i próbuje nadziać przepływającą rybę. Ten osobnik musiał widzieć miejscowych używających włóczni do łowienia ryb na rzece Gohong. Umiejętność ta okazała się dla niego za trudna do opanowania, jednak później orangutan improwizował używając patyka do łapania ryb już uwięzionych w sieciach lokalnych rybaków.

Fot.: primatology.net

Szympansy, orangutany i inne małpy wykazują niezwykłe umiejętności na drodze do ułatwienia sobie codziennych czynności czy do przetrwania w społeczeństwie. Mówi się, że ludzie i małpy są uszyte z tego samego materiału i z pewnością można dostrzec szereg podobieństw w przeszłości i obecnie. Kto wie, jak rozwinęłaby się małpia technologia i cywilizacja, gdyby nie dominujący ludzki gatunek, który je hamuje. Z pewnością szympansy i inne małpy mają ogromny potencjał i weszły w swoją własną epokę kamienia.

Epoka kamienia małp – materiał wideo

Poprzedni artykułKurhany i pochówek szkieletowy odkryte na Wzgórzu Wisielców w Wolinie
Następny artykułMarszałek Podkarpacia: obrazy satelitarne stanowią narzędzie dla regionów